በዴቪድ እስራኤል • 9 ኖቬምበር 2026
ኢየሩሳሌም፣ 9 ኖቬምበር 2026 (ቲፒኤስ-አይኤል) — በባህር ዳርቻ ላይ የባህር ቀፎን በኪሱ የከተተ ወይም ከጉዞ ወደ ቤቱ ድንጋይ ይዞ የተመለሰ ማንኛውም ሰው ስሜቱን ያውቀዋል፡ ቁሱ ራሱ ተራ ቢሆንም አንዲትን ቅጽበት፣ ቦታ ወይም ሰውን ያስታውሳል። የቴል አቪቭ ዩኒቨርሲቲ አዲስ ጥናት እንደሚያመለክተው ይህ ልማድ ከመታሰቢያ ሱቆች እጅግ የቆየ ነው። ምናልባትም ወደ ግማሽ ሚሊዮን ዓመታት ገደማ ወደኋላ ሊመለስ እና የሰው ልጅ አእምሮ እንዴት እንደዳበረ ለመቅረጽ ረድቶ ሊሆን ይችላል።
ኢቮሉሽነሪ አንትሮፖሎጂ (Evolutionary Anthropology) በተባለው ጆርናል ላይ የታተመው ይህ ጥናት በዋይዝ የህይወት ሳይንስ ፋኩልቲ የስነ-እንስሳት ትምህርት ቤት ባልደረባ በሆኑት በዶ/ር ዮአቭ ራም፣ እንዲሁም በኤንቲን የሰብአዊ ሳይንስ ፋኩልቲ የአርኪኦሎጂ ዲፓርትመንት ባልደረቦች በሆኑት በፕሮፌሰር ራን ባርካይ እና በዶ/ር ኤላ አሳፍ የተመራ ነው። ከስነ-ልቦና ሳይንስ ትምህርት ቤት ፕሮፌሰር ሊአድ ሙድሪክ እና ከኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ዶ/ር ባር ኤፍራቲ ጋርም ተባብረዋል። ጥናቱ በአርኪኦሎጂ፣ በዝግመተ ለውጥ ንድፈ ሃሳብ፣ በስነ-ልቦና እና በኒውሮሳይንስ ላይ የተመሰረተ ነው።
ተመራማሪዎቹ ትኩረታቸውን ያደረጉት የመጀመሪያዎቹ ሰዎች ምንም ዓይነት ተግባራዊ ጠቀሜታ ባይኖራቸውም እንኳ በሰበሰቧቸው፣ በያዟቸው እና ባስቀመጧቸው ቁሳቁሶች ላይ ነው። እንደነዚህ ያሉት ነገሮች የተጎበኙ ቦታዎችን ወይም ያሳለፏቸውን ልምዶች ለባለቤቶቻቸው በማስታወስ እንደ ግል መታሰቢያ ሆነው አገልግለዋል የሚል ሃሳብ ያቀርባሉ።
በርካታ ምሳሌዎች በእስራኤል ከሚገኙ የቅድመ-ታሪክ ቦታዎች የተገኙ ናቸው። በእስራኤል ከምትገኘው ካፍር ቃሲም ከተማ አቅራቢያ በሚገኘው የቄሰም ዋሻ ውስጥ፣ ምንም የታወቀ ተግባራዊ ጥቅም የሌላቸው ከየተለያዩ ቦታዎች የመጡ ትናንሽ ያሸበረቁ ጠጠሮች ተገኝተዋል። በታችኛው ገሊላ በሚገኘው ሳክኒን ሸለቆ ውስጥ፣ ተመራማሪዎች ቅሪተ አካላትን ወይም ያልተለመዱ የጂኦሎጂካል ገጽታዎችን ከያዘ የጥቁር ድንጋይ (ፍሊንት) የተቀረጹ የእጅ መጥረቢያዎችን አግኝተዋል። በአንዳንዶቹ ላይ እነዚህ ገጽታዎች ሊታዩ እና ሊዳሰሱ በሚችሉበት በድንጋዩ ማዕከል ላይ ሆነ ተብሎ እንዲቆዩ ተደርገዋል።
በደቡባዊ እስራኤል በሚገኘው የሬቫዲም ኪቡትዝ፣ ክፋር ሳባ አቅራቢያ በሚገኘው ጃልጁሊያ እና በቄሰም ዋሻ ውስጥ፣ የምርምር ቡድኑ ጊዜ ገጽታቸውን ከቀየረ በኋላ የተሰበሰቡ የቆዩ የጥቁር ድንጋይ መሣሪያዎችን አግኝቷል። አንዳንዶቹ እንደገና የተሳሉ ሲሆኑ፣ አብዛኛዎቹ ግን የመጀመሪያውን ገጽታቸውን እና የቀድሞ የአሠራር ምልክቶችን ይዘው ቆይተዋል። ተመራማሪዎቹ የቆየው ገጽታ በራሱ ዋጋ ተሰጥቶት ሊሆን እንደሚችል ይጠቁማሉ፤ ምክንያቱም በአንድ መልኩ የእቃውን ታሪክ ይናገር ነበር።
በመላምቱ መሰረት፣ ከአንድ የተወሰነ ቦታ የተመለሰ እቃ የግል ልምድን ትውስታ ሊያነሳሳ ይችላል። የእሱ ገጽታ እና አወቃቀር ባለቤቱ ራሱ ካሳለፈው ክስተት እና በወሬ ከሰማው ወይም በምናቡ ከፈጠረው ክስተት መካከል ያለውን ልዩነት እንዲለይ ረድቶት ሊሆን ይችላል።
መታሰቢያ የግል እና ተንቀሳቃሽ ስለሆነ ለሌሎችም ሊታይ ይችላል፣ ይህም ለግል ታሪክ ታማኝነትን ሊሰጥ ይችላል። ይህም እንደ ግንኙነቶች፣ ጥምረቶች፣ ስጦታዎች፣ የጋራ ግዴታዎች እና በቦታ ላይ የተመሰረቱ መብቶችን ማስታወስ አስፈላጊ በሆነባቸው የሰዎች ማህበረሰቦች ውስጥ ወሳኝ ነው። አስተማማኝ የግል ትውስታ ትብብርን ለመደገፍ፣ ግንኙነቶችን ለመጠበቅ እና እምነትን ለመገንባት ያስችላል።
ደራሲዎቹ እንደሚጠቁሙት በብዙ ትውልዶች ውስጥ፣ መታሰቢያዎች የአንድን ትውስታ ምንጭ እና አስተማማኝነት በሚገመግሙት የአእምሮ ዘዴዎች ላይ የዝግመተ ለውጥ ጫናን ከፍ አድርገው ሊሆን ይችላል። በሌላ አነጋገር፣ የቁሳቁስ ባህል እና ኒውሮባዮሎጂ እርስ በእርስ ተጽእኖ ፈጣጥረው ሊሆን ይችላል፣ ይህም የራስ-ህይወት ታሪክ ትውስታ (autobiographical memory) ዝግመተ ለውጥ እንዲፈጠር አስተዋጽኦ አድርጓል፤ ይህም የግል ልምዶችን ወደ ቀጣይነት ያለው የህይወት ታሪክ በመሸመን የማንነት ስሜታችንን መሰረት ያደርጋል።
ፕሮፌሰር ባርካይ ጊዜውን ከአካባቢያዊ ለውጥ ጋር ያገናኙታል። “የግዙፍ እንስሳት፣ በተለይም የዝሆኖች መጥፋት የመጀመሪያዎቹ ሰዎች አዳዲስ የአደን ዘዴዎችን እንዲያዳብሩ እና እንደ ሚዳቋ እና የዱር ከብቶች ባሉ እንስሳት የሚኖሩባቸውን የአደን ስፍራዎች እንዲያውቁ ጠይቋል” ሲሉ አስረድተዋል። “ከእነዚህ ቦታዎች የተወሰዱ ቁሳቁሶች ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ኑሯቸውን ከሚመሩባቸው ቦታዎች ጋር የግል ግንኙነት እንዲኖራቸው ረድቷቸው ሊሆን ይችላል።”
ደራሲዎቹ ይህ መላምት መሆኑን እና እያንዳንዱ ያልተለመደ ድንጋይ መታሰቢያ ነበር የሚል ማረጋገጫ እንዳልሆነ በጥንቃቄ አፅንዖት ሰጥተዋል። ሆኖም፣ ከትውስታ ጋር የተያያዙ ቁሳቁሶች ከግማሽ ሚሊዮን ዓመታት በፊት አንስቶ እስካሁን ድረስ ከሰው ልጆች ጋር አብረው የቆዩ መሆናቸውን ይጠቅሳሉ፤ ይህም ባህሪው ትርጉም እንደነበረው እና በሰው ልጅ ዝግመተ ለውጥ ላይ ተጽእኖ እንዳሳደረ መገመት ምክንያታዊ ያደርገዋል።
ዶ/ር ራም ሃሳቡን ሲያጠቃልሉ፡ “የመጀመሪያዎቹ ሰዎች ያሸበረቀ ድንጋይ ወይም በመልክዓ ምድር ያገኙትን የቆየ መሣሪያ ወደ ዋሻቸው ይዘው ሲመለሱ፣ ያ ቁሳቁስ በቀሪው ህይወታቸው አንድ ትልቅ ክስተት ወይም ግንኙነት እንዲያስታውሱ ረድቷቸው ሊሆን ይችላል” ብለዋል። በዚህ መንገድ፣ መታሰቢያዎች እንደ አንድ ዓይነት “ውጫዊ የማስታወሻ መሣሪያ” ሆነው አገልግለው ሊሆን ይችላል፣ ይህም የራስ-ህይወት ታሪክ ትውስታ ጀርባ ያሉትን የአንጎል ዘዴዎች ዝግመተ ለውጥ በመደገፍ፣ የሰዎች መለያ ባህሪ እና ማንነትን በመቅረጽ ረገድ እጅግ አስፈላጊ የሆነ ሚና ተጫውቷል ብለዋል።
በሚቀጥለው ጊዜ ለስላሳ ጠጠር በመስኮትዎ ጠርዝ ላይ ሲያርፍ፣ ምናልባት በጣም የቆየ የሰው ልጅ ተፈጥሯዊ ስሜት ማሚቶ ሊሆን ይችላል።